آن چيست ؟ « وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها - و انسان مىگويد كه آيا زمين را چه شده است ؟ » / 278 بعضى گفته‌اند كه : اين گوينده همان كسى است كه به آخرت كافر بوده ، و با ديدن نشانه‌هاى آن به پرسش كردن پرداخته و گفته است كه : چه شده است ؟ ولى چنان مىنمايد كه آن حوادث هول انگيز هر انسانى را به پرسش كردن وا مىدارد . [ 4 ] و اين تعجب چندان طول نمىكشد ، بدان سبب كه زمين به پاسخ دادن آغاز مىكند ، و اين خود گواهى بر آن است كه دگرگونى بزرگى در جهان طبيعت صورت گرفته كه نه تنها به مظاهر و نمودهاى آن ارتباط پيدا مىكند ، بلكه در ماهيت آنها نيز تأثير دارد ، پس اگر تغيير بزرگى صورت نگرفته بود ، چگونه زمين مىتوانست سخن بگويد ، و چگونه امكان داشت كه گوش آدمى اين سخن را بشنود و منظور از آن را بفهمد ؟ « يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها - در آن روز از اخبار خود سخن مىگويد . » نخستين خبرى كه زمين از آن خبر مىدهد و به زبان خود حوادث آن را باز گو مىكند : اين است كه ساعت قيامت به پا خاسته ، و اين كه دنيا پشت كرده است ، و شايد دومين خبر بيان حكمت فزع و هراس بزرگى باشد كه بر پشت زمين جريان دارد ، اما مهمترين خبر گواهى دادن زمين بر كارهايى است كه مردم بر روى آن به انجام دادن آن مشغول بوده‌اند ، و در حديثى مأثور از رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - آمده است كه چون اين سوره را خواند ، گفت : « آيا مىدانيد كه اخبار آن چيست ؟ » گفتند : خدا و فرستاده‌اش داناترند ، گفت : « اخبار آن اين است كه بر هر بندهء خداى مرد يا زن گواهى مىدهد كه بر پشت آن چه كرده است ، و مىگويد كه كار فلان روز او فلان و فلان بوده است » و گفت : « اين است اخبار آن » . « 3 »

--> ( 3 ) - همان منبع ، ص 148 .